Ngành thép nhập khẩu được ví như “xương sống” của nền công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tại Việt Nam, năng lực sản xuất thép đã có những bước tiến thần tốc trong thập kỷ qua, đưa nước ta trở thành quốc gia sản xuất thép thô lớn nhất Đông Nam Á. Tuy nhiên, bức tranh màu hồng đó đang bị phủ bóng bởi áp lực đè nặng từ thép nhập khẩu. Đứng trước ngưỡng cửa của những thách thức mang tính sống còn, ngành thép nội địa đang phải gồng mình tìm lời giải cho bài toán cạnh tranh ngay trên “sân nhà”.

1. Cơn lốc thép giá rẻ: “Vũ khí” từ bên kia biên giới

Thách thức lớn nhất và trực diện nhất đối với thép công nghiệp Việt Nam chính là sự đổ bộ của thép nhập khẩu giá rẻ, đặc biệt là từ Trung Quốc. Với lợi thế quy mô sản xuất khổng lồ và các chính sách hỗ trợ xuất khẩu, thép nhập khẩu thường có mức giá thấp hơn đáng kể so với thép sản xuất trong nước.

Khi thị trường bất động sản Trung Quốc tăng trưởng chậm lại, lượng thép nhập khẩu dư thừa từ quốc gia này bắt đầu tràn sang các nước láng giềng, trong đó có Việt Nam. Việc thép nhập khẩu được bán dưới giá thành hoặc nhận được trợ cấp đã tạo ra một cuộc cạnh tranh không cân sức. Các doanh nghiệp nội địa, vốn phải đối mặt với chi phí điện năng, nguyên liệu đầu vào và logistics ngày càng tăng, rất khó để duy trì biên lợi nhuận trước sự tấn công về giá này.

Thách thức lớn nhất và trực diện nhất đối với thép công nghiệp Việt Nam chính là sự đổ bộ của thép nhập khẩu giá rẻ

2. Những lỗ hổng từ rào cản kỹ thuật và phòng vệ thương mại

Việt Nam là một trong những nền kinh tế mở nhất thế giới với hàng loạt Hiệp định thương mại tự do (FTA). Tuy nhiên, mặt trái của sự cởi mở này là hàng rào thuế quan đối với nhiều mặt hàng thép dần tiến về mức 0%. Trong khi đó, các quốc gia khác thường dựng lên những hàng rào kỹ thuật vô cùng khắt khe để bảo hộ sản xuất trong nước.

Tại Việt Nam, các quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn chất lượng đối với thép nhập khẩu đôi khi còn lỏng lẻo hoặc chưa bắt kịp thực tế. Điều này vô tình tạo điều kiện cho các sản phẩm thép kém chất lượng, thép không rõ nguồn gốc “đội lốt” hàng tiêu chuẩn để thâm nhập thị trường. Mặc dù các công cụ phòng vệ thương mại như thuế chống bán phá giá đã được áp dụng, nhưng quy trình điều tra thường kéo dài, khiến phản ứng của chúng ta đôi khi chậm hơn bước đi của thị trường.

3. Bài toán công nghệ và “thép xanh”

Thế giới đang chuyển mình mạnh mẽ hướng tới “Net Zero”, và ngành thép – một trong những ngành phát thải carbon lớn nhất – không nằm ngoài cuộc chơi đó. Các thị trường xuất khẩu lớn như EU đã bắt đầu áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM).

Thách thức đối với thép nội địa là nếu không kịp thời chuyển đổi sang công nghệ sản xuất hiện đại, giảm phát thải, chúng ta không chỉ mất thị trường quốc tế mà còn bị lép vế ngay tại nội địa trước các dòng thép ngoại đạt chuẩn “xanh”. Việc đầu tư vào công nghệ lò điện (EAF) hay sử dụng năng lượng tái tạo đòi hỏi nguồn vốn cực lớn, đây là một “hòn đá tảng” đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nước.

4. Hệ lụy đối với nền kinh tế

Nếu không có những biện pháp ứng phó kịp thời, sự lấn lướt của thép nhập khẩu sẽ dẫn đến những hệ lụy dây chuyền:

• Doanh nghiệp thu hẹp sản xuất: Nhiều nhà máy phải hoạt động cầm chừng, thậm chí đóng cửa, dẫn đến mất việc làm cho hàng nghìn lao động.

• Mất tự chủ nguyên vật liệu: Khi quá phụ thuộc vào thép ngoại, nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các biến động địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.

• Thâm hụt cán cân thương mại: Lượng ngoại tệ lớn phải chi ra để nhập khẩu mặt hàng mà trong nước hoàn toàn có năng lực sản xuất.

Nếu không có những biện pháp ứng phó kịp thời, sự lấn lướt của thép nhập khẩu sẽ dẫn đến những hệ lụy dây chuyền

5. Hướng đi nào cho Thép Việt?

Để đứng vững trước “cơn bão” thép nhập khẩu, cần một sự hiệp lực mạnh mẽ từ cả phía Nhà nước và doanh nghiệp:

• Về phía Nhà nước: Cần xây dựng hệ thống hàng rào kỹ thuật (tiêu chuẩn chất lượng, môi trường) chặt chẽ hơn để kiểm soát thép nhập khẩu. Đồng thời, cần đẩy nhanh quá trình điều tra và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại chính đáng để bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp nội địa.

• Về phía Doanh nghiệp: Không còn cách nào khác ngoài việc tự nâng cao năng lực cạnh tranh. Điều này bao gồm tối ưu hóa quy trình quản trị để giảm giá thành, tập trung vào các dòng thép đặc chủng, thép chất lượng cao mà hàng nhập khẩu khó thay thế. Đặc biệt, chiến lược chuyển đổi sang “thép xanh” cần được thực hiện quyết liệt để đón đầu xu hướng tiêu dùng bền vững.

Kết luận

Thách thức từ thép nhập khẩu là một phép thử nghiệt ngã nhưng cũng là động lực để ngành thép Việt Nam tự làm mới mình. Chúng ta không chọn con đường đóng cửa thị trường, nhưng chúng ta cần một sân chơi công bằng. Với sự hỗ trợ đúng đắn về chính sách và tinh thần tự cường của các doanh nghiệp, thép Việt hoàn toàn có thể giữ vững “trận địa” nội địa và tiếp tục vươn xa trên bản đồ thế giới.